Het begin van Lene Janninks verhaal

In het jaar 1891 wordt Anna Helena, die iedereen al snel Lene zal noemen, geboren in een wereld die zelf niet precies weet waar zij begint of ophoudt. Haar wieg staat ergens in het grensgebied bij Barger-Compascuum, daar waar Nederland en Duitsland in elkaar vervloeien als de nevels boven het veen. Kaarten spreken elkaar tegen, registers zijn onvolledig; zelfs haar exacte geboorteplek lijkt te zweven tussen twee landen, twee werelden.

Haar ouders, Johann Bernard en Elisabeth, zijn veenarbeiders van het taaiste soort. Met doorweekte kleren, gebarsten handen en ruggen die al vroeg krom zijn, verdienen zij hun schamele loon in een landschap dat meer wegheeft van een moeras dan van een thuis. De dagen beginnen in het donker en eindigen in het donker, met de wind die langs de plaggenhutten giert en de geur van natte turf die zich in alles vastbijt.

In deze harde wereld groeit Lene op als het oudste meisje, tussen jongere broertjes en zusjes, tussen hoop en honger. Ze leert vroeg wat verantwoordelijkheid is: water halen, zorgen, zwijgen wanneer de volwassenen fluisteren over werk, schulden en de volgende verhuizing. Het leven in het veen is een voortdurende beweging – van seizoen naar seizoen, van hoop naar teleurstelling, van ene rand van het grensland naar de andere. Terwijl de volwassenen proberen te overleven, kijkt Lene met grote, oplettende ogen naar een wereld die tegelijk vijandig en betoverend is. Tussen mistflarden, modder en onzekerheid begint haar verhaal, klein en bijna onzichtbaar, maar met een kracht die zich nog moet tonen.

Omzwervingen door het veenland

Vanuit het kleine Neuringe trok het gezin van Lene langzaam het veen in, op zoek naar werk en een beetje zekerheid. De weg naar Emmer-Compascuum voerde langs smalle zandpaden, sloten vol riet en eindeloze, donkere veenvelden waar in de ochtendlucht de geur van natte aarde en turfrook hing. Rond 1900 was dit grensgebied arm en hard: mannen en vrouwen werkten lange dagen in de turfwinning, kinderen hielpen mee zodra ze konden. Voor Lene, als oudste dochter, betekende elke verhuizing meer verantwoordelijkheid. Ze hield de jongere kinderen in het oog, haalde water, hielp haar moeder met wassen en koken, en probeerde tegelijk de stemming in huis licht te houden.

In Emmer-Compascuum veranderde het ritme van de dagen met de seizoenen. In de zomer klonk het hakken van de turfscheppen en het roepen over de greppels, in de winter het kraken van bevroren plassen en het fluiten van de wind over de kale velden. De verhuizing over de grens naar het Duitse Fehndorf bracht nieuwe spanningen én kansen. Er was de onzekerheid van een ander land, een andere taal, strengere opzichters en de angst om niet welkom te zijn. Tegelijk openden zich mogelijkheden: misschien iets meer loon, een eigen stukje grond, een school waar de kinderen konden leren lezen. Lene voelde de spanning tussen hoop en zorg in haar lijf. Ze leerde woorden in het Duits, onderhandelde schuchter met winkeliers en probeerde haar broertjes en zusjes een gevoel van thuis te geven, al veranderde het uitzicht buiten het raam telkens weer. Tussen de geur van turf, de mist boven de kanalen en het roestige geluid van karrenwielen over de planken bruggetjes, groeide zij uit tot de stille spil van het gezin, gevormd door het ruwe, maar ook veelbelovende grensland.